mooiste dorp van NL
Broek in Waterland
en Zuiderwoude
Noord-Holland In Waterland, ten noordoosten van Amsterdam, resp. nrs. 2 en 26 op de kaart
Midden in het oude gedeelte van Broek ligt het Ha venrak, een plas die via de Broekervaart in verbin ding staat met het Noord-Hollands Kanaal. Heel vroeger was het Havenrak een verbreding van een afwateringsstroom die rechtstreeks in de Zuiderzee
70
BROEK IN WATERLAND
Dit gnjs-groen geschilderde houten huisje is karakteristiek voor het oude gedeelte van Broek in Waterland.
-------------------------------*--------------------------------
uitmondde. Rond deze zeer beschut gelegen na tuurlijke haven werden huizen gebouwd en vanzelf sprekend legden de bewoners zich toe op visserij, scheepvaart en handel. De haringvisserij en later de walvisvaart hebben het dorp grote bekendheid ge geven. De handel met o.a. de Oostzeelanden kwam er tot grote bloei en mede hierdoor werd Broek een van de welvarendste dorpen van het gewest.
Kooplieden, reders, vissers en boeren lieten er, in de trant van de streek, houten woonhuizen neer zetten. (Zware bouwmaterialen waren voor de zachte kleigrond niet zo geschikt.) De meeste wer den versierd met ornamenten die tot de mode en de stijl van de verschillende bouwperioden behoor den. Er ontstonden soms complete hofsteden met theekoepels, kunstig aangelegde tuinen en boom gaarden.
Tijdens de Tachtigjarige Oorlog werd een groot aantal huizen, alsmede de kerk door de Spanjaarden in brand gestoken. Het dorp werd evenwel in een nog rijkere stijl - wederom in hout - herbouwd. De rijkdom van Broek werd spreekwoordelijk. Een oud Frans gezegde luidt: ‘Je ne suis pas de Brouck’, wat zeggen wil: ik ben niet zo rijk als iemand uit Broek. Het illustreert de faam die het dorp in Euro pa heeft gehad: dat van het rijkste dorp van het welvarende Holland.
Later, toen de schepen te groot werden voot de haven, raakte de handel in verval en gingen de Broekers zich geheel op de veeteelt concentreren.
Behalve om zijn rijkdom werd Broek ook ge roemd om zijn zindelijkheid. Die deugd kwam voort uit de hygiëne die bij de bereiding van de Edammer kaasjes in acht moest worden genomen.
De zindelijkheid ging echter zover dat men de keu ken nauwelijks durfde gebruiken uit angst iets vuil te maken. Men schrobde muren en straatjes, ja boende zelfs de bomen. Iedere maand werd de straat op properheid geïnspecteerd.
De vele houten huizen die Broek nu nog laat zien hebben in verband met het overstromingsge- vaar van destijds boven de grond een stenen funde ring die als waterkering dienst deed. De deuren staan op die fundering en zijn via een houten of stenen trap te bereiken. In 1825 werd het dorp door een zware watersnood geteisterd. Op de voet van een hardstenen lantaarnpaal tegenover de her vormde kerk staat de hoogte aangegeven die het water toen op het kerkplein - het hoogste punt van het dorp — bereikte: bijna tot aan de knie.
Het wel en wee van het oude Broek laat zich enigszins aflezen aan de hervormde kerk, een 16e- eeuws, laatgotisch gebouw. Op een steen tegen de zuidzijde van de toren staat: Doen doorlog hier begon Doen is myn spits verbrant Door Godts seegen en vree Ben ik aldus geplant Het vers herinnert aan het feit dat de toren - mét de kerk en een gedeelte van het dorp — in 1573 door Spaanse hand in vlammen opging en dat hij werd herbouwd in het jaar van de Vrede van Mun ster (1648), die een eind maakte aan de Tachtigjari ge Oorlog. De herbouw van de kerk geschiedde in gedeelten, zoals aangegeven staat op een ANWB- bord bij de ingang.
Van binnen ziet de kerk er bepaald rijk uit. Er staat een van de mooiste preekstoelen van ons land, van edele houtsoorten gemaakt. Op de rand ervan staat een zandloper die dominee destijds moest weerhouden langer dan een uur te preken.
De preekstoel, het koorhek, de koperen lessenaar en lichtkronen, de banken en zuilomtimmeringen, het zijn allemaal geschenken van rijke Broekers, wier namen op de grafzerken in de kerk gebeiteld staan. Eén naam springt in het oog: die van Neeltje Paater, de schatrijke redersvrouw uit de 18e eeuw.
Er doen nog steeds verhalen over haar de ronde. Zij zou 18 koopvaardijschepen hebben bezeten en 8 miljoen gulden bij de Bank van Engeland hebben gedeponeerd. Vlak voor haar dood zou zij al haar miljoenen in het Havenrak hebben gesmeten om haar erfgenamen te duperen, maar er is nooit iets van teruggevonden. Hoe het zij: na haar dood ont stond een erfeniskwestie die tot op de dag van van daag onopgelost bleef.
Wie nu het oude gedeelte van Broek binnenkomt leest op een bord langs de weg: ‘Houd het dorp leefbaar, de bomen groen en de sloten schoon’. Dat die sloten schoon moeten blijven wilde vooral ge zegd zijn tegen de industrieën die chemische stoffen verwerken en hun afval naar de stortplaats Volger- meerpolder, vlakbij Broek, brachten. Wat eens het zindelijkste dorp ter wereld heette werd bedreigd door een verregaande bodemverontreiniging die deze stortplaats veroorzaakte. Gelukkig wordt de Volgermeer nu niet meer als stortplaats gebruikt.
Wandelend door de straatjes, langs de keurig af gepaalde voortuintjes, wordt men getroffen door de grote verscheidenheid die de oude huizen verto nen: er is niet één gelijk aan de ander. Veelal wor den ze bewoond door forensen die er - onder de rook van de hoofdstad - een rustig en smaakvol home hebben gevonden. Het houtwerk is room
kleurig, groen of grijs beschilderd. Er zijn gevels met kunstig gesneden kuiven en deuromlijstingen.
Daarachter gaan soms fraaie vertrekken schuil met tegelwanden en tegelschouwen, versierde schoor steenmantels, beschilderde wandpanelen, bedstee- wanden met houtsnijwerk, rijk gestucte plafonds, enzovoort.
Heel typerend voor Broek is dat vele huizen ‘in verdan’ zijn gebouwd, d.w.z. hun gevels staan niet precies in de rooilijn maar verspringen ten opzichte van elkaar. Ook staan ze in vele gevallen niet even wijdig aan de straat. Deze merkwaardige plaatsing komt door de sinds eeuwen vastgestelde ligging van de kavels land. Hier en daar springt een huis zó ver naar voren dat men niet verder de straat door kan kijken.
De parelgrijze tint waarmee vele houten huizen zijn geschilderd, het z.g. ‘Broeker grijs’, zou oor spronkelijk de kleur van de grondverf zijn geweest, die men in tijden van armoede niet met standgroen afschilderde.
Een bijzondere attractie van Broek is de klom penmakerij aan Havenrak 21. Jaarlijks komen zo’n 150000 toeristen een kijkje nemen in de werk plaats, die van onder tot boven ‘bekleed’ is met klompen. Voor de deur staan een paar reuzenklom pen waar menigeen zich graag in laat fotograferen.
Tot de gemeente Broek in Waterland behoort Zuiderwoude, enkele kilometers oostelijk van de hoofdplaats. Het is een boerendorp dat zich - in te genstelling tot Broek — nooit met de handel heeft ingelaten. Het bestaat uit een aantal huizen en hoe ven aan landwegen en is veel kleiner dan Broek.
De plas waar het aan ligt — de Kerk Ae — is even wel veel ruimer dan het Havenrak. Zuiderwoude telt één beschermd monument: het 19e-eeuwse Ne- derlands-Hervormde kerkje, met zijn fraaie witte lantaarn op het zadeldak. Het staat vlak aan de plas op een met bomen begroeide terp, als een spin in een web van wegen.
Broek en Zuiderwolde liggen in een natuurge bied dat rijk is aan vogels. Het plan bestaat om Wa terland tot Nationaal Landschapspark te verklaren.
T^enswaardigbedetLj
© N.H.-Kerk, Kerkplein 13. Tweebeukig laatgo tisch gebouw met houten gewelven, waarschijnlijk uit 15e eeuw. Verbrand in 1573 en daarna bij ge deelten hersteld tussen 1585 en 1639. De toren
kreeg zijn huidige uiterlijk door verbouwingen in 1727 en 1780. De kerk is in 1959—’51 gerestaureerd.
Het interieur bevat: zerkenvloer, preekstoel van edele houtsoorten (1685), doophek, banken en zuil- omtimmeringen met fraai snijwerk uit 17e eeuw, koperen doopboog en kaarsenkroon. In de noord- zijbeuk gebrandschilderd raam uit 17e eeuw, met ta ferelen uit de geschiedenis van de kerk (vernieuwd in 1729). Te bezichtigen. @ Voormalig Raadhuis (nu kosterij), Leeteinde 2. In 1721 opgetrokken tegen westgevel van de kerk. © Raadhuis, Erven 2. Ste nen huis met fraai gewelfde houten topgevel uit ein de 19e eeuw. © Voormalig Wees- en Armenhuis, Leet einde 16. Gebouwd in 1775 naar ontwerp van Abraham van der Hart, stadsbouwmeester van Amsterdam. Het gebouw is nu in gebruik als dorpshuis (‘Het Broekerhuis’), met o.a. een openba re bibliotheek en ontmoetingsruimten. @ Tuinkoe pel, De Erven 3. Houten paviljoentje met galerij, uit eind 18e eeuw. Woonhuizen en hoeven, verspreid in het centrum, o.m. aan Dorpsstraat, De Erven, Haven rak, Keerngouw, Kerkplein, Laan, Leeteinde, Mo lengauw, Roomeinde en Zuideinde. Dorpsstraat 5—7: z.g. Jugendstilpand. De Erven 22: voorbeeld van Art Nouveau in de houtbouw. Leeteinde 12—14: bakstenen herenhuis uit 1740; als stenen ge bouw uit die tijd uitzonderlijk voor Broek.-------------------------------*--------------------------------
Broek in Waterland zoals de jaarlijkse stroom zomertoe- risten het nooit te zien krijgt.