Tegen het einde van de 16de eeuw liet Willem van Oranje op deze strategisch zo belangrijke plek, vlakbij de Duitse grens, een schans met vijf bastions bouwen. Dankzij het omringende moeras is het niemand ooit gelukt deze vesting in te nemen.
De voormalige grensvesting groeide uit tot een mooi stadje, waarvan de oude verdedigingswerken volledig zijn gereconstrueerd. De lopen van kanonnen zijn nu gericht op een denkbeeldige vijand. Een ophaalbrug brengt je naar de poort van de onneembare vesting. Stap over de drempel van een kapiteinswoning en vergaap je aan de wallen, bastions, barakken en het kruithuis.
Informatie & tips
Extra In'De Baracquen'is een soldatenverblijf anno 1742 ingericht. Ook is hier het museum met Bourtanger vestingvondsten. Allerlei gebruiksvoorwerpen die bij de reconstructie van de vesting werden gevonden, kregen er een plek. Willem lodewijkstraat 33,9545 PA, 0599 354600, kijk voor openingstijden op de website hieronder Website www.bourtange.nl
Bourtange
Groningen Aan Duitse grens, 6 0 km ten zuidoosten van Groningen, nr. 2 op de kaart
Nog maar enkele tientallen jaren geleden was Bourtange niet meer dan een wat vervallen, agra risch dorpje, maar met voortvarendheid heeft de gemeente Vlagtwedde (waartoe Bourtange be hoort), gesteund door het Rijk en de provincie Groningen, samen met de Stichting Vesting Bour tange de reconstructie van wallen, grachten en be bouwing aangepakt. Er is een uniek project tot stand gekomen, dat een betrouwbaar beeld geeft van deze vroegere, voor de Republiek der Verenig de Nederlanden zo belangrijke vesting.
De directe aanleiding voor de aanleg van deze vesting was het ‘verraad’ van Rennenberg. In 1580 bracht deze stadhouder van Friesland, Groningen, Drenthe en Overijssel de stad Groningen terug tot ‘de obediëntie des konings’ (Filips II). De stad was altijd al Spaansgezind geweest, maar voor de overige delen van zijn gebied mislukte de staats greep van deze Zuidnederlandse krijgsman. Willem van Oranje zag hoe belangrijk de afsluiting van de voornaamste verbindingsweg met Westfalen voor het behoud van het noorden was. Deze weg liep deels over een zandrug (tange) dwars door het grootste veenmoeras van West-Europa, het z.g.
Bourtanger moor. Op de plaats, waar twee karren elkaar juist konden passeren, werd een schans met vijf bastions ontworpen. Onder leiding van Diede-
rik Sonoy werd met het graafwerk begonnen, maar geldgebrek noopte tot stopzetting van het project.
Na de moord op Willem van Oranje werd Wil lem Lodewijk van Nassau stadhouder en kapitein- generaal in Friesland. In 1593 voltooide deze de sterkte Bourtange. Zij had vijf in het veen uitste kende bastions, een diepe gracht vol water en twee poorten, de Friese Poort en de Munsterse Poort. In de achtergevel van de Nederlands-Hervormde kerk is een steen gemetseld die het gereedkomen van de vesting in augustus 1593 memoreert. Nog diezelfde maand eiste de Spaanse veldheer Verdugo Bour tange op, maar tevergeefs. De omringende moeras sen maakten het gebruik van geschut en het graven van loopgraven onmogelijk.
Omstreeks 1607 werd de schans aan de west- en noordzijde versterkt met ravelijnen, terwijl aan de Munsterse zijde het kroonwerk Schuitendiep werd aangebracht. Ten slotte werd om het geheel een nieuwe buitengracht gegraven.
De stedebouwkundige structuur, zoals die ook nu nog te zien is, ontstond waarschijnlijk tussen 1645 en 1665. Toen werd het vijfhoekige plein aangelegd, vanwaaruit tien straatjes, geplaveid met veldkeien, uitwaaierden: vijf naar de bastions en vijf naar de wallen. De nu nog bestaande 14 linden dateren uit die tijd, evenals enkele panden.
Zoals dikwijls gebeurde, werden in deze vreed zame periode de vestingwerken zelf verwaarloosd.
Groot gevaar dreigde dan ook, toen ‘Bommen Berend’ (Bernhard van Galen, de bisschop van Munster) de Republiek de oorlog verklaarde. In allerijl werden de verdedigingswerken verbeterd en grote delen van Westerwolde onder water gezet.
De vesting bleek weer onneembaar en de bisschop werd zelfs bij Jispinghuizen in 1665 verrassend ver slagen.
In het rampjaar 1672 stond Bommen Berend op nieuw voor de vesting. Hij bood de verdediger van de sterkte, kapitein Prott, 200 000 gulden of het beste adellijke stift in Westfalen voor het openen van de poort. Deze antwoordde echter dat hij voor de bisschop 200 000 kogels beschikbaar had. Op nieuw bleef de vesting behouden.
In 1701 maakte Menno van Coehoorn plannen voor herstel van de inmiddels sterk vervallen ves ting. Het duurde echter om financiële redenen nog
tot 1742 (de beroemde vestingbouwer was inmid dels overleden), voordat hier uitvoering aan kon worden gegeven. De nieuwe bouwer was Pieter de la Rive, die het fort zijn grootste omvang gaf. Aan de oostkant werden twee ravelijnen toegevoegd en het voorterrein werd afgegraven.
Door de veranderde strijdmethoden en het opdrogen van de moerassen verloor de sterkte in de loop van de 19e eeuw haar functie. De soldaten vertrokken en burgers namen hun plaats in, o.a. een groep door de Russen uit Polen verdreven jo den. Deze bouwden er in 1842 een synagoge. Ca. 25 jaar later werden de wallen geslecht en na nog enkele jaren beide poorten gesloopt. De wederop bouw in de staat van omstreeks 1742 is historisch én toeristisch een gelukkige greep geweest.
Het gerestaureerde marktplein van Bourtange: links de Friese Poort, in het midden het kapiteinslogement.
bezienswaardigheden^
Marktplein, met o.a. @ Majoorslogement of Com- mandeurshuis (nr. 6) uit 1647, © Kapiteinsloge- ment (nrs. 5 en 7) uit 1661, © Schoolmeesterswo- ning (nr. 13) uit 1888, ’s Lands Huys, v.m. militair bestuurscentrum, herbouwd 1981/82, thans ge meenschapscentrum/café-restaurant. Rondom het plein 14 linden van meer dan 3 eeuwen oud. Keien bestrating. @ Voormalige synagoge, Batterijenstraat 1.
Uit 1842. Informatiecentrum Vesting Bourtange.
Lezing en rondleiding door de vesting. Maquette van Bourtange. Oude kaarten en gravures. ® Pul vermagazijn (kruitmagazijn), op het Nieuwe Maga zijnsbastion. Diapresentatie over Bourtange. Vond sten uit wallen en grachten. Geopend van Pasen— 30 september. De Laatste Stuyver, Vlagtweddestraat
9. Natuur- en Oudheidsmuseum, met geologische, mineralogische en archeologische verzamelingen.
Dagelijks geopend van Pasen-30 september. ® N.H.-Kerk, Willem Lodewijkstraat 46. In achter gevel gedenksteen uit 1593 van de stichting van de vesting. Vestingwerken, bestaande uit bruggen, wal len, grachten, bastions, ravelijnen, © Friese Poort, ©kroonwerk Schuiten diep. @ Oude kanonslopen, op het Heckmansbastion. © Standerdmolen, op Molen bastion. Onder leiding te bezoeken. De Linie, schans 1800 m ten oosten van Bourtange, op grens met Duitsland, aangelegd in 1796. Nog gaaf, in prachtig natuurgebied met uitzonderlijke flora.
De wederopbouw van een uniek vestingdorp In de jaren zestig heerst er onder de inwoners van Bourtange grote ongerustheid over het voortbestaan van hun dorp. Ontvolking, vergrijzing en armoede werpen hun schaduw vooruit.
Op uitnodiging van de gemeente Vlagtwedde komt in 1964 een werkgroep bijeen om de problemen van het dorp te bespreken. Zij komt tot de conclusie dat het dorp het meest gebaat is bij een zo volledig mogelijke reconstructie van de oude vesting en het omliggende land schap. Zo’n reconstructie zal vele belangstellenden trekken en zodoende de welvaart van het dorp en de omgeving bevorderen. Bovendien zal hierdoor een van de weinige resten uit het rijke Groningse verleden voor de ondergang worden behoed.
Uit de leden van de werkgroep vormt zich in 1967 het bestuur van de Stichting Vesting Bourtange. In het zelfde jaar wordt het dorp als ‘beschermd dorpsgezicht’ aangewezen. Vier jaar later stelt de gemeenteraad van Vlagtwedde een bestemmingsplan vast dat uitgaat van de situatie van 1742, toen de vesting door Pieter de la Rive zijn grootste omvang had gekregen. Gedeputeerde Staten van Groningen keuren het plan goed en de Dienst Gemeentewerken gaat samen met de Grontmij het plan nader uitwerken.
Belangrijke gegevens worden verkregen uit oude be stekken en bodemonderzoek. Een atlas uit 1749 met plattegronden van bouwwerken van de ‘Fortresse de Bourtange’ bewijst goede diensten bij de wederopbouw van de soldatenbarakken, officierslogementen en kruit magazijnen. De wallen en grachten worden ontworpen naar dwarsprofielen getekend in 1619 en 1732.
Pas na 1972 komt de wederopbouw goed op gang.
In overleg met de Rijksdienst voor de Monumentenzorg worden vele panden in oude staat teruggebracht of geheel nieuw in de oorspronkelijke stijl herbouwd. De recon structie van de vestingwerken wordt op grote schaal aangepakt.
Nu kan men genieten van een grensvesting die wer kelijk uniek is voor ons land. Want — in tegenstelling tot andere nog bestaande vestingen, die als civiele neder zettingen van een omwalling zijn voorzien — is Bour tange van meet af aan als militaire nederzetting aange legd.
