Zuid-Holland Op Goeree-Ovetflakkee, ca. 10 km ten zuidwesten van Hellevoetsluis, nr. 6 op de kaart
Sedert het gereedkomen van de Haringvlietdam, in 1971, is het nog maar een goed halfuur rijden van Rotterdam naar Goedereede. Zodra men de dam achter zich heeft gelaten en richting Ouddorp rijdt, doemt het schilderachtige silhouet van het eenvou dige havenstadje op. Stadsmuren en -poorten zijn verdwenen, maar de oude omgrachting is in de om ringende sloten nog enigszins te herkennen. Langs de kade vindt men nog de handelshuizen als resten van een rijk verleden en aan de randen van het stadje de latere boerderijen.
Aan het begin van onze jaartelling lag hier in het deltagebied van de grote rivieren een aantal opwas sen, waaruit door ophoging en aanslibbing om streeks de 3e eeuw het eiland Westvoorne ont stond. Scheepvaart en visserij namen in de Middel eeuwen voortdurend toe en er vestigden zich steeds meer vissers, kooplieden en boeren op het eiland.
De naam Goede Reede ontstond en in 1312 kreeg de plaats van Geraert van Voorne zelfs stadsrechten.
Een belangrijke stap in de ontwikkeling van de plaats was in 1331 de verkrijging van het recht van vrije weekmarkt, waardoor het handelsverkeer zich in Goedereede concentreerde. Er werd een royale haven gegraven, waar omheen de huizen werden gebouwd. Karakteristiek voor dit type havenplaat sen is de meer landinwaarts geplaatste kerk, die in Goedereede in de tweede helft van de 15e eeuw werd gebouwd. In diezelfde eeuw kreeg het stadje muren, grachten, drie landpoorten en een water poort over de haven. Dat Goedereede in de 15e, 16e en 17e eeuw welvarend was, blijkt uit het gemak waarmee het stadje allerlei rampen te boven kwam. In 1418 en 1490 had het te lijden van krijgs verrichtingen, in 1482 werd de stad grotendeels in de as gelegd en door de eeuwen heen teisterden springvloeden en stormen het eiland.
Uiteindelijk ging het stadje ten onder aan een veel sluipender vijand, de verzanding van de haven.
Door de constante aanvoer van grote hoeveelheden slib door de rivieren moest deze steeds verder wor den verlegd. Aan het einde van de 18e eeuw lag de havenmond al 3 km van de stad. Voor de kooplie-den had Goedereede als havenstad afgedaan en de handel verliep. Een voordeel van de aanslibbing was echter de vorming van nieuwe, vruchtbare landbouwgronden door inpoldering. De handels- stad veranderde hierdoor in een landbouwdorp: rond de kern, met haven, koopmanshuizen en pak huizen, kwamen boerderijen te liggen. De haven kreeg nu meer een regelende functie ten aanzien van de waterhuishouding van het gebied. Omdat het water van deze getijdenhaven geregeld boven de kademuren uitsteeg, werd in 1958 de haven ge heel afgesloten door de aanleg van een zware dam aan het Havenhoofd. De vissersvloot van Goede reede kreeg als thuishaven Stellendam.
Wie op zijn gemak door het oude gedeelte van Goedereede wandelt, ontmoet nog tal van resten uit het verleden. Het stedelijke karakter is terug te vinden in de directe omgeving van de haven. Aar dige, smalle panden van twee verdiepingen met top- en lijstgevels rijen zich aan de Noordzijde Haven aaneen, soms samengevoegd tot bredere gevels. Op de hoek van de Pieterstraat en de Kerk straat staan nog twee van dergelijke panden met klokgevels, terwijl de overige huizen in de oude kern meestal uit één bouwlaag bestaan. Het schil derachtige aanzien van dit gedeelte komt vooral ook door de kademuren met de meerpalen, de bestrating met klinkers en kinderhoofdjes, de bomen.
Een fraai pand aan Markt 11 is het tegenwoor dige hotel ‘De Gouden Leeuw’, dat aan het einde van de 15e eeuw dienst deed als pastorie voor
Adriaan Florisz, de latere paus Adrianus vi. Op de eerste verdieping kan men u nog altijd de oude pas- toorskamer tonen, die de weidse titel van ‘paus kamer’ heeft gekregen. Aan het begin van de 16e eeuw werd het echter een herberg. Het huis dat oorspronkelijk op deze plaats had gestaan was ver loren gegaan bij de grote stadsbrand van 1482, ver oorzaakt door een vrouw die in de Catharinastraat een aslade had leeggestrooid. Ook de oude paro chiekerk in die straat en het middeleeuwse raadhuis gingen toen in vlammen op. De kerk werd niet meer herbouwd. Hoofdkerk werd een aan St.-Elisa- beth gewijde kerk met 14 altaren en 2 orgels, die in 1453 was verrezen. Men verving deze grote kerk wegens bouwvalligheid in 1708 door het huidige godshuis. De monumentale toren van de oude St.- Elisabethkerk beheerst echter nog steeds het stads beeld. Deze is niet op palen gezet, maar rust op grote brokken ruwe steen, die 32 m onder de grond liggen. Van 1833 tot 1912 deed hij dienst als vuur toren, waarvoor hij van zijn spits werd beroofd en werd verhoogd. In 1895 hakte men van marine- wege aan de westkant de steunberen weg, maar in 1973—1978 werd de toren weer in zijn oorspronke lijke staat teruggebracht. Na deze restauratie kwam er naast de grote en de kleine klok in de toren nog een carillon met 37 klokken.
Een ander onmisbaar element in het silhouet van -------------------------------*--------------------------------
De Markt van Goedereede wordt omringd door historische panden. Op de achtergrond de vrijstaande toren
het stadje is de molen ‘De Windvang’. Op zater dagen wordt hierin op kleine schaal voor particulie ren graan gemalen.
Wie na zijn bezoek aan Goedereede nog wat over het eiland gaat zwerven, komt nog talloze be zienswaardigheden tegen. Hij kan bij de Haring- vlietdam naar de nieuwe vissershaven gaan kijken of zich vergapen aan de dam zelf. Met zijn spuislui- zen, waarmee nooit zeewater in- maar wel zoet water wordt uitgelaten, is deze een fraai staaltje van ingenieursvernuft. Met de sluizen beheerst men
niet alleen het waterpeil van het Haringvliet, maar ook dat van de aansluitende grote rivieren.
Goeree bezit ook nog kilometerslange stranden, waar men ongecompliceerd van de zon kan genie ten of ontdekkingstochten maken langs de vloed lijn. Natuurliefhebbers kunnen o.a. terecht in het natuurreservaat De Kwade Hoek, ten noorden van Goedereede. Dit buitendijks gebleven gebied van beweide schorren, duintjes en kreken is op de ge markeerde plaatsen toegankelijk, mits men lid is van Natuurmonumenten of een toegangskaart heeft gekocht.
bezienswaardigheden
0 Toren, Kerkpad. Gotische toren van de voorma lige parochiekerk, gebouwd in 1466—1512. Bijna 40 m hoog. Deed van 1833-1912 dienst als vuurtoren en werd in 1973—1978 gerestaureerd. Een grote klok uit 1519, een kleine uit 1647 en een carillon uit
1978. Thans historisch museum; vanaf de toren fraai uitzicht. Van eind mei-september elke middag geopend, behalve op zondag. ® N.H.-Ker^, Kerk pad 3. In 1708 gebouwd op de grondslagen van de oude kerk uit 1453, waarvan nog een stuk muur aanwezig is. Niet te bezichtigen. ® Molen ‘De Wind vang’, Molenweg 5. Bakstenen bovenkruier uit
1979. Onlangs gerestaureerd en op zaterdagen in bedrijf en dan te bezichtigen. Monumentale panden. In het gehele oude gedeelte talloze, soms eeuwenoude huizen en schuren, o.a.: ©Markt 7, uit 1852, voormalig raadhuis met neoclassicistische gevel; ©Markt 11, voorste deel uit ca. 1550, achterste deel nog ouder, in de 15e eeuw pastorie, daarna herberg en nu hotel; klok- en trapgevels in de Kerkstraat; Pieterstraat 16, oude bakkerswin kel; houten schuren in de Achterstraat; en Nieuw- straat 25, munitiemagazijn bij de Molenpoort uit de vestingtijd, nu woonhuis.