Vanaf het Vrijthof heeft men goed zicht op de romaanse oostzijde van de Maastrichtse (Li) Servaaskerk. De halfronde koorsluiting (apsis) geflankeerd door twee ranke torens biedt een fraaie aanblik. Het is een twaalfde-eeuwse aanpassing van de oorspronkelijk elfde-eeuwse oostzijde. Onder de dakrand van de apsis loopt een zogeheten dwerggalerij. Vanaf deze galerij werden op hoogtijdagen relieken getoond aan toegestroomde pelgrims op het plein. Aan weerszijden van de apsis zit een portaal. Deze deuren gaven gemakkelijk toegang tot de relieken in de kerk.
Gelovigen wipten aan de zuidzijde binnen, liepen langs de relieken in het koor en verlieten de kerk ia de noordzijde.
Vroege Romaanse kerken in Limburg
Het is een hele zit naar Maastricht. Het plezierige is, dat het landschap steeds aantrekkelijker wordt. Bij Sittard voelt men zich al in 'ons Zuiden'. Nu trekt men de streek binnen met de glooiende lösshellingen, de levende beken, de rijke flora, de vrolijke bouwwerken van mergelsteen, of dat nu kerken, kastelen of hoeven zijn. Als we opduiken uit de viaduct onder de spoorlijn naar Valkenburg ligt Maastricht daar, ver weg nog, gehuld in de nevels van de Maasvallei, waaruit een woud van torens oprijst.
Eer. paar malen rijden we zonder succes om het Vrijthof reen, mopperend, huichelachtig, op degenen die dit, voorheen mooiste van alle Nederlandse pleinen, hebben herschapen in een troosteloze stal voor auto's. Een kleine ruimte is uitgespaard voor bloemenstalletjes, als om te laten zien hoe het vroeger was. En zowaar daar verdringt de geur van voorjaarsbloemen nog die van benzine. Geen gemopper meer: we hebben eindelijk ons plaatsje veroverd. Gemakkelijk is het wel.
De Sint-Servaas
Onze auto staat in het gelid met het uitzicht op de absis en de twee slanke koortorens van de Sint-Servaas, gebouwd van fluwelige mergel. Romaans, met lisenen, rondbogen, een geestige dwerggalerij onder het dak. We wandelen langs de zuidelijke zijbeuk. Gotiek. Van de steunberen, eindigend in speelse pinakels met hogels en kruisbloemen. klimmen luchtbogen naar de lichtbeuk; gotische balustrades en vensters. De lichtbeuk echter is zo Romaans als 't maar kan; die partij daarboven is ook het mooiste deel van de basiliek.
Langs het helaas, onbereikbare Bergportaal komen we aan het westerblok; de naam drukt heel goed de kracht en
39
olvr basiliek
Onze Lieve Vrouweplein
Een beminnelijk pleintje waaraan we ook al de aangenaamste herinneringen bewaren. Jawel: herinneringen.
Tegenwoordig: een eivolle parkeerplaats. Het westerblok van de O.L. Vrouwe basiliek beheerst dit plein als een burcht. Het ligt met zijn torenhoge gesloten muur van het donkerste oker voor de kerk die er geheel achter schuilgaat. Naar boven tegen de blauw doorzonde lucht, in warmgrijze mergel de speels uitgewerkte uurwerkpartij met Romaanse motieven, geflankeerd door de vier ringvormige afsluitingen van de ranke, ronde traptorentjes, die eindigen in sierlijke spitsjes. Deze bovenpartij lijkt jonger, vrolijker dan de bijna barse gevel van kolenzandsteen, die zij afsluit. Ze is het ook. Er is een verschil van twee eeuwen, tussen 1000 en 1200.
Ook dit gigantische westerblok heeft geen toegang. We gaan binnen door een portaal ernaast, waarin men, door wegbreking van een muur, een gezicht heeft op de 15de- eeuwse kapel met het genadebeeld van O.L. Vrouwe Sterre der zee. Ook dit is een in steen overwelfde Romaanse kruisbasiliek. Omstreeks 1000 is men begonnen met het westerblok, met crypt en westelijk koor. Het schip is uit de 12de eeuw. Het oostelijk koor behoort tot de hoogtepunten van de Romaanse bouwkunst. Uitwendig wordt het geflankeerd door twee gedrongen torens, op Romaanse wijze versierd. De gewelven van de koorom- gang en van de galerij daarboven worden gedragen door zuilen met kapitelen in rijke variatie. Het westelijk koor is met drie bogen naar het schip geopend, daarboven de tribune met het orgel.
Ook deze kerk kan onder leiding worden bezichtigd, waarbij u veel bijzonderheden zult vernemen. Er zijn in
41
Maastricht heel veel kerken, waaronder bijzonder boeiende. Ik wijs u alleen nog even op de gotische Sint-Jan, vlak naast de Sint-Servaas. U heeft in elk geval de toren al gezien: het is haast niet mogelijk de Sint-Servaas te fotograferen zonder de toren van de Sint-Jan op het plaatje te krijgen.
JtEN HOGE FAC^ADE
Een van de bekendste romaanse kerken in Nederland is de Onze Lieve Vrouwekerk in Maastricht (Li). De hoge fa^ade met aan weerszijden een traptoren springt het meest in het oog. Dit gedeelte werd in de elfde eeuw gebouwd en in de twaalfde eeuw ver- hoogd in lokale steensoorten. Het benedendeel bestaat uit kolenzandsteen en daarbo- ven is mergel gebruikt. Op straatniveau zijn drie kleine venstertjes te zien die licht geven in de westelijke crypte, een soort souterrain. De grotere vensters daarboven zijn voor de altaarruimte, die iets hoger ligt dan de vloer van het schip. Nog verder naar boven zien we nog twee ronde vensters en lichtspleten voor de hogere verdiepingen
Rond 1950 vindt deze epistellezing plaats in het koor van de Onze Lieve Vrouwekerk in Maastricht (Li). Het achttiende-eeuwse barokke altaar ontneemt ten dele het zicht op de romaanse bogen van de kooromgang uit de twaalfde eeuw erachter. De onderste rij arcaden wordt gedragen door zuilen met rijk bewerkte kapitelen. Sommige kapi- telen bevatten bijbelse scènes. De bogen erboven, eveneens rondbogen, worden door iets rankere zuiltjes gedragen. De twee oostelijke zuilen bestaan uit meerdere slanke pilaren. De rijke ornamentering, de rondbogige vormen en de romaanse kooromgang maken deze kerk tot een belangrijk voorbeeld van de romaanse bouwstijl in Neder- land.