Groningen
Aan deE 35 bij de Duitse grens, ca. 45 km ten oosten van de stad Groningen, nr. 12 op de kaart
Waar de internationale Groene Kustweg - een toeristische route die van Denemarken tot in Frankrijk loopt — ons land binnenkomt, ligt Nieuweschans. Het omringende landschap bestaat grotendeels uit bouwland. De Westerwoldse Aa wordt hier een grensrivier en stroomt traag in de richting van de Dollard. In het Nationaal Monu- mentenjaar kreeg het oude vestingplaatsje het predi kaat ‘lichtend voorbeeld van een beschermd dorps gezicht’.
Eertijds werd de oostgrens van Noord-Nederland op natuurlijke wijze beveiligd door zee en moeras. Nog in de 16e eeuw spoelde het water van de Dol lard tot aan het Bourtanger Veen. Het gebied was toen het grootste aaneengesloten hoogveenmoeras van Europa.
Coevorden vormde de belangrijkste poort tussen oost en west. Verder noordwaarts lag dwars door het veen de knuppelweg over de Bourtange, waar na het ‘verraad van Rennenberg’, in 1580, de vesting Bourtange werd aangelegd (zie aldaar). Nog weer noordelijker, aan de kust van de Dollard, ver rees de Bellingwolderschans. Door dichtslibbing en inpoldering van een deel van het Dollard- estuarium kwam er echter tussen laatstgenoemde schans (later Oudeschans geheten) en het water een onbeveiligde strook land van ca. 6 km breed. In Duitsland woedde de Dertigjarige Oorlog in alle hevigheid, toen stadhouder Ernst Casimir van Nassau in 1628 besloot hier een nieuwe schans aan te leggen. In de ongelofelijk korte tijd van drie maanden verrees op de Lange Akkeren, een hooggelegen stuk kweldergrond op Ostfries (Duits) gebied, de nieuwe vesting. Deze heette aan vankelijk Langakkerschans maar werd omgedoopt in Nieuweschans. In 1636 kwam dit gebied officieel bij de Nederlanden.
De grondvorm van Nieuweschans was een regelmatige vijfhoek, met bastions en een natte gracht. Door de plaatselijke omstandigheden kreeg het geen radiaal stratenplan, zoals Bourtange, maar een rechthoekig. De tegenwoordige Voorstraat was oorspronkelijk een gracht. Evenwijdig hieraan kwam links een ‘achterstraat’. De gracht werd kort na de stichting gedempt en de Hoofdstraat werd nu exercitieterrein. Ook kwam er een straat die Voor straat en Achterstraat loodrecht halveerde. Na op heffing van de vesting in 1870 werd de ontmante ling snel en grondig aangepakt. Van de oorspronke lijke verdedigingsgordel rest slechts een gedeelte van de gracht aan de oostzijde. De vijfhoekige grondvorm van het gebied binnen de wallen en de hoofdstructuur van het stratennet zijn daarentegen duidelijk herkenbaar in de huidige plattegrond be waard gebleven.
Na een periode van achteruitgang en verval kreeg Nieuweschans na 1971 door restauratie allengs een geheel nieuw gezicht. Het met fraaie lindebomen begroeide plantsoen in de Voor straat, doorgetrokken tot in de 19e-eeuwse uitbrei ding, wordt omgeven door fraai verzorgde gevels. Op nr. 30 bevindt zich het voormalige Corps de Guarde van de Hoofdwacht. Wonderlijk is het spitse torentje midden op het wolfsdak, met een uurwerk uit 1902 en een luidklok uit 1868. In de volksmond heet het dat het torentje elke nacht wordt binnengehaald om het voor diefstal te behoeden. Tot 1972 moest het uurwerk dagelijks worden opgewonden, wat een bijbaantje van de plaatselijke schoolmeester was. Deze fungeerde tevens als koster van de voormalige Garnizoens kerk, thans Nederlands-Hervormde kerk, in de Kerkstraat.
Volgens een gedenksteen boven de kerkdeur legde jonkvrouwe Magdalena Adriana Canter Visscher op 7 augustus 1751 de eerste steen voor het godshuis. Dit verving de vervallen kerk van 1628. Het torenloze gebouw doet aan een pakhuis denken. Dat komt door de drie pakhuisvensters in de voorgevel. Daarachter, boven de lage, planken zoldering, bevond zich vroeger een opslagplaats van munitie en hooi. Tegen de achterruimte was een stal, maar die is in 1828 afgebroken. Bij de laat ste restauratie, in 1980/1981, kwam de prachtige stenen boog bij de voordeur te voorschijn. Rechts achterin de kerk staat een arrestantenbank, die van een slot was voorzien.
Dat het vestingstadje een belangrijke joodse gemeente had, blijkt uit de joodse begraafplaats aan de zuidkant en de voormalige synagoge aan de Achterstraat. Zij was een van de oudste synago gen in Groningen en werd in 1969 in zijn oorspron kelijke vorm gerestaureerd. Tegenwoordig doet zij dienst als uitvaartcentrum. Het historische karak ter van de straat wordt benadrukt door de fraaie klinker- en keibestrating.
Het aantal toeristen dat het gerestaureerde vestingstadje bezoekt is nog betrekkelijk gering. Er is kans dat hier verandering in gaat komen: een proefboring in 1980 heeft namelijk uitge wezen dat hier op een diepte van 500 a 600 m geneeskrachtig zout water van uitzonderlijke kwa liteit in de bodem zit. Dit betekent dat Nieuwe- schans de mogelijkheid heeft uit te groeien tot het eerste Nederlandse kuuroord: een economische impuls die dit deel van Groningen, met zijn vele werklozen, best zou kunnen gebruiken.
Na zijn bezoek aan de vesting kan men het weidse landschap van het Reiderland gaan ver kennen. Wie zijn pas en groene kaart bij zich heeft, hoeft zich niet te beperken tot Nederland: ook het Duitse gebied aan de oostkant van de Dol- lard heeft landschappelijk en wat de natuur be treft veel te bieden. Rest nog te vermelden dat de hartstochtelijke hengelaar zeker zijn visspullen niet moet vergeten.
TtegenswaardigbederLt
® N.H.-Kerk, Kerkstraat 1. Voormalige Garni zoenskerk, in 1751 gebouwd ter vervanging van een vervallen kerkgebouw uit 1628. Vroeger een combinatie van kerk en pakhuis, vandaar de drie pakhuisvensters in de voorgevel. Belangwekkend interieur, met arrestantenbank, koperen kaarsen kroon uit het begin van de 18e eeuw, preekstoel uit 1837, kanselbijbel uit 1702, avondmaalsgerei uit 1866 en orgel uit 1925. Na overleg te bezichtigen. ® Voorm. Corps de Gaarde v.d. Hoofdwacht, Voorstraat 30. Rechthoekig, bepleisterd gebouwtje uit ves- tingtijd. Hoog wolfsdak, waarop torentje met luid- klok uit 1868. Thans woonhuis. ® Noorm. ’s Landts Huys of Goevernementshuis, Voorstraat 21, 23. Dateert uit 18e eeuw. © Noorm. Synagoge, Achter straat 42. Een der oudste synagogen van Gro ningen; dateert uit 1674. Werd vernieuwd in 1811 en gerestaureerd in 1969. Thans uitvaartcentrum. Vestingmuseum, le Kanonnierstraat 2. Historisch museum, tevens informatiecentrum wat betreft de kuuroordplannen. ’s Zaterdagmiddags en na af spraak te bezichtigen. Monumentale panden. Door het gehele oude gedeelte zijn ca. 30 panden gerestau reerd; een zelfde aantal nieuwe is in aan gepaste stijl opgetrokken.
Monumentale panden aan de Voorstraat van Nieuwe schans. Vroeger liep hier een gracht.