en De Bollen
Noord-Brabant
Ca. 12 km ten noordwesten van Eindhoven, nrs. 1 en 14 op de kaart
Oirschot, met zijn mooie, ruime marktplein en zijn indrukwekkende 15e-eeuwse Sint-Pieterskerk, is zonder twijfel een van de mooiste dorpen van Noord-Brabant. Eens was dif de hoofdplaats van het Kempenland, waar de adel statige huizen bewoonde en de handel bloeide. Rondom Oirschot liggen nog enkele kleinere Brabantse gehuchten, met fraaie langgevel-boerderijen, en op de kruisingen van de landelijke weggetjes treffen we nog kleine Maria- kapelletjes aan. Dit is Brabant op zijn mooist, hier leeft de sfeer van het verleden voort en worden we al de warmte van het Bourgondische zuiden gewaar.
Het huidige aanzien van Oirschot is voor een groot deel bepaald door de vele branden die het dorp in het verleden hebben geteisterd. De aan de Markt gelegen Sint-Pieterskerk dateert van na 1462, toen een grote brand een aanzienlijk deel van het dorp in de as legde. Het marktplein zelf was in de Middeleeuwen veel kleiner dan nu. Een brand in 1566 verwoestte echter o.a. de z.g. singelhuizen tussen de kerk en de straat. Omdat het vuur de kerk daarbij wel bijzonder dicht genaderd was, besloot men uit voorzorg de singelhuizen maar geheel af te breken, waardoor de Markt werd verruimd. Pas in
1958 werd hij overigens bestraat. In dat jaar ver dween ook de muziektent, die met zijn ring van lindebomen ongeveer stond op de plek waar zich nu de ster in het plaveisel bevindt. Niet ver daarvan daan, aan het Vrijthof, staat het oudste gebouw van Oirschot, de voormalige Mariakapel, die sinds het begin van de 19e eeuw als Nederlands-Hervormde kerk in gebruik is.
Zoals elk goed katholiek Brabants dorp heeft ook Oirschot zijn heiligen en zijn wonderen. In de buurt schap De Bollen staat de kapel van de wonderdoe ner St.-Anthonius Abt. Zij werd in 1853 gebouwd op de plaats van een kapel die in 1557 was gesticht naar aanleiding van een wonder dat Anthonius Abt tijdens de pestepidemie van dat jaar had verricht. Buiten het dorp bevindt zich de kapel van de Heilige Eik, waar eens een wonder met een Mariabeeld zou hebben plaatsgevonden. Ook doet nog altijd het ver haal van Moeder Maria Margaretha der Engelen de ronde, die zich in 1644 met enkele medezusters in het carmelitessenklooster Bleijendaal vestigde. Zij was een bijzondere vrouw, begiftigd met visioenen en wonderbaarlijke geneeskracht. Toen zij in 1658 stierf, ging haar laatste wens in vervulling en ver ging haar lichaam tot olie, om in de godslamp op te branden. Nog steeds wordt een kleine hoeveelheid van deze olie in Oirschot bewaard. Deze wonder baarlijke gebeurtenis en de miraculeuze genezingen die Moeder Maria tijdens haar leven had verricht, waren het (protestantse) Staatse bestuur van Oir schot een doorn in het oog en daarom werd haar stoffelijk overschot in de nacht van 9 op 10 juli 1663 weer opgegraven en door een grote troepenmacht naar Den Bosch overgebracht, om daar opnieuw ter aarde te worden besteld, deze keer zonder won deren.
Een andere beroemde inwoner van Oirschot was de chirurgijn Arnold Fey. Als ‘harnasmaker’ (maker van steuncorsetten) kwam deze ambachtsman met allerlei lichamelijke gebreken in aanraking en hij probeerde deze te genezen, hoewel hij in het geheel geen medische opleiding had genoten. Van huis uit was hij namelijk kleermaker. In de loop van de 17e eeuw wist hij zich als geneesheer echter een grote faam te verwerven. Hij mocht zelfs vooraanstaande personen als de koningin-moeder van Frankrijk en de dochters van de raadspensionaris Johan de Witt behandelen. Ook Amalia van Solms, echtgenote van Frederik Hendrik, zou tot zijn patiënten hebben be hoord en zou hem uit dankbaarheid voor zijn behan deling het statige ‘Hof van Solms’ aan de Koestraat hebben geschonken. Bewijzen voor dit laatste ver haal ontbreken echter.
Oirschot heeft in de geschiedenis van Brabant een vooraanstaande plaats ingenomen. Het Oirschotse ‘vrijheidsrecht’ is vermoedelijk zelfs ouder dan dat van ’s-Hertogenbosch. Dat vrijheidsrecht was een vorm van zelfbestuur die een stad of dorp kon bezit ten. Oirschot was van oorsprong een agrarisch dorp, maar in de Middeleeuwen speelde ook de han del er een belangrijke rol en in de 15e en 16e eeuw was het dorp zeer welvarend. Dat blijkt b.v. uit de vele schenkingen aan de kerk en de armen. Oirschot betaalde ook het hoogste bedrag aan belastingen van alle plaatsen in het kwartier Kempenland. Maar met het begin van de Tachtigjarige Oorlog brak er een zeer duistere periode voor Oirschot aan. Het katho
lieke dorp kwam uiteindelijk onder Staats bestuur te staan en de Vrede van Munster (1648) werd door de plaatselijke pastoor in zijn dagboek begroet met de opmerking ‘O, miserrima pax!’ (O, allerongelukkig ste vrede!). Kort tevoren was het hele interieur van zijn kerk door de Staatse troepen kort en klein gesla gen. Trouwens heel Brabant werd door het Staatse bestuur gekneveld, waarbij nog kwam dat de afslui ting van de Antwerpse haven een grote klap voor de economie van dit zuidelijke gewest betekende. Pas in de Franse tijd keerde de welvaart weer enigszins terug.
Oorspronkelijk vormde het dorp Best ook éen deel van Oirschot. De inwoners van Best verzetten zich echter tegen het Oirschotse bestuur en grepen in 1821 de kans om zich af te scheiden, toen een nieuwe regeling van koning Willem I dat mogelijk maakte. Later groeide Best tot een belangrijke industrieplaats uit.
Rondom Oirschot liggen enkele fraaie natuur gebieden, zoals de Oirschotse Heide, aan weers zijden van de Eindhovensedijk en de weg naar Oerle.
T^enswaardigbederu
Zie kleurentekening op voorgaande bladzijden. 0 St.-Pieterskerk, Markt. Laatgotische kruisbasi liek, met een indrukwekkende toren. Een van de fraaiste voorbeelden van de Kempische gotiek. De kerk werd in 1944 zwaar geteisterd. Na de Tweede Wereldoorlog werd begonnen met de restauratie, die in 1963 werd voltooid. Het ge bouw dateert in aanleg van het eind van de 15e eeuw. Een oudere kerk, die van 1268 dateerde, werd in 1462 door brand verwoest. De kerk is op getrokken uit baksteen, afgewisseld met natuur stenen banden. In het gebouw zijn vele kunst schatten bijeengebracht, onder meer afkomstig uit de St.-Pieterskerk in Den Bosch, o.a. het beroem de Smitsorgel. Regelmatig worden hier ook beiaardconcerten gegeven. De kerk is van juni tot en met september dagelijks te bezichtigen. @ Voorm. Raadhuis, Markt. Het gebouw werd in 1513 opgetrokken. De acht buurtschappen van Oirschot werden toen verplicht om arbeidskrach ten te leveren. In de 18e eeuw werd het raadhuis tot een rechthoekig gebouw gewijzigd. De kelder verdieping is thans tot raadzaal ingericht. De cachotten onder het bordes herinneren nog aan de plaatselijke rechtspleging. Het gebouw werd in 1938 gerestaureerd. ® N.H.-Kerk, Vrijthof. Voor malige Mariakapel, vermoedelijk de eerste paro chiekerk van het dorp. Het is een klein, romaans gebouw, dat mogelijk nog uit de 12e eeuw dateert. De restauratie werd in 1961 voltooid. Het ge bouwtje wordt ook wel de ‘boterkerk’ genoemd, omdat het van 1648—1800 als boterwaag werd ge bruikt. Daarna werd het als N.H.-Kerk ingericht. Te bezichtigen op aanvraag. Kapel ‘De Heilige Eik’, langs de Beerze. Drukbezocht pelgrimsoord. Vol
gens de legende werd er op deze plaats een beeld je van de H. Maagd gevonden. De vinders plaats ten het in een eik, maar daar werd het door onverlaten steeds weer uitgehaald. Toch keerde het op mysterieuze wijze iedere keer weer terug. Nu staat er op die plaats een kapelletje dat in 1854 is gebouwd en in 1907 is vergroot, deels met ste nen van de in 1904 ingestorte zuidwestelijke gevel van de toren van de St.-Pieterskerk. Te bezichtigen: © Hof van Solms, Koestraat 16. Statig herenhuis uit 1668, met bijgebouwen. Thans in gebruik als rusthuis voor bejaarde zusters francis canessen. Te bezichtigen op aanvraag. ‘De Hier Quartieren’, Museum voor Volkskunde, Sint Odulphusstraat 11. Gevestigd in het 16e-eeuwse Kanunnikenhuis, dat enige tijd geleden grondig is gerestaureerd. Het museum telt drie zalen: Oir- schotzaal, Devotionaliazaal en Levenszaal, met o.m. archeologische vondsten uit Midden-Bra- bant, boeren- en ambachtsgereedschappen en voorwerpen afkomstig van de kloosters uit de omgeving. Museum ‘Hand en Span’, Rijke Sluis straat 56. Collectie van oude boerenwerktuigen. Molen ‘De Korenaar’, Gildeweg. Ronde stenen stel- lingmolen uit 1857. In bedrijf. Te bezichtigen wanneer in werking. Oude gevels, o.m. aan Sint- Odulphusstraat, Torenstraat, Molenstraat en Schoolstraat. De Bollen, buurtschap in Oirschot met enkele beschermde boerderijen van het Noordbrabantse langgeveltype. Hier bevindt zich ook de kapel van St. Anthonius Abt, die in 1853 is gebouwd op de plaats van een in 1557 gestichte kapel. In de gevel bevindt zich een reliëf van St. Joris en de draak. De kapel is te bezichtigen op aanvraag.